Relacja terapeutyczna w podejściu psychodynamicznym i w psychoterapii Gestalt – podobieństwa i różnice

Anna Słysz, Ewa Stasiewska

  1. Relacja terapeutyczna w podejściu psychodynamicznym

W podejściu psychodnamicznym, mającym swoje korzenie w psychoanalizie, ogromną rolę przypisuje się procesom nieświadomym. To z kolei ma duży wpływ na przebieg relacji psychoterapeutycznej i jej znaczenie w procesie terapeutycznym. Współczesna psychoanaliza jest bardziej ukierunkowana na związki z obiektem, niż jej klasyczna (freudowska) odmiana. W psychoanalizie relacja ma być głównie przeniesieniowa. Pacjent leży na kozetce, a terapeuta reaguje na zasadzie wolnych skojarzeń, co sprawia, że kontakt jest ograniczony. W podejściu psychodynamicznym, na którym chciałybyśmy się skoncentrować, jest inaczej, pacjent siedzi naprzeciwko terapeuty i jest między nimi utrzymywany kontakt wzrokowy. Pacjent może zobaczyć, że jest rozumiany i słuchany. To, co dostaje od terapeuty, to interpretacje odnoszące się do jego zachowań, reakcji i wypowiedzi. Pacjent ma szansę uświadomić sobie to, czego nie widział dotychczas (np. powtarzające się mechanizmy zachowania). Posługując się terminologią z podejścia psychodynamicznego, można powiedzieć, że terapeuta staje się „obiektem”, na który pacjent reaguje podobnie jak dawniej reagował na ważne dla siebie „obiekty” (np. matkę lub ojca). Przeżycia są często bardzo podobne do tych z przeszłości. Przeniesienie jest głównym punktem zainteresowania w procesie terapeutycznym (Gelso, Hayes, 2005). Rzeczywista relacja terapeutyczna odgrywa mniejszą rolę.

Psychoterapeuta psychodynamiczny jest raczej powściągliwy w okazywaniu i wyrażaniu swoich emocji w relacji terapeutycznej ale je analizuje, żeby lepiej zrozumieć pacjenta. Nie oznacza to jednak, że jest bardzo zdystansowany, bo faktycznie podejmuje osobiste zaangażowanie w relację terapeutyczną (Gelso, Hayes, 2005). To, czego pacjent nie otrzymuje, to poczucia „wymiany” w sferze emocji (w sensie ich wyrażania przez psychoterapeutę).

W dużym uproszczeniu można powiedzieć, że w tym podejściu pacjent uświadamia sobie coś ważnego (np. potrzebę), a następnie rezygnuje z jej zaspokojenia w tej konkretnej relacji. Pełni to funkcję terapeutyczną. Gratyfikacja potrzeb pacjenta w relacji terapeutycznej mogłaby zmniejszyć jego potrzebę zmierzenia się z zasadniczym problemem w życiu codziennym (Gelso, Hayes, 2005).

  1. Relacja terapeutyczna w psychoterapii Gestalt

W psychoterapii Gestalt relacja jest traktowana jako główny czynnik terapeutyczny. Pomaga poszerzać zakres świadomości klienta (nie nazywanego celowo pacjentem). Dla gestaltysty niezwykle ważna jest autentyczność w relacji terapeutycznej (Gelso, Hayes, 2005). Psychoterapeuta, mimo zawodowego dystansu, mówi o swoich emocjach, jeśli to jest ważne w perspektywie psychoterapii. Jeśli terapeuta dzieli się podczas sesji swoimi przeżyciami i emocjami, to tylko ze względu na klienta, a nie ze względu na siebie samego. Tak więc klient może wiedzieć, co czuje i myśli psychoterapeuta, przynajmniej w pewnym zakresie. Przypuszczamy, że w tym aspekcie można dopatrywać się głównej różnicy między psychoterapią Gestalt a psychoanalizą – w psychoterapii Gestalt klient może mieć poczucie pewnej „wymiany” (uczuć, myśli, doznań), której zasadniczo brakuje w relacji z terapeutą psychodynamicznym.

W tym podejściu terapeutycznym pacjent, po uświadomieniu sobie swojej potrzeby, może otrzymać wsparcie i w niektórych przypadkach częściowo ją zaspokoić (np. podczas eksperymentu – nowego doświadczenia) (Stasiewska, 2010). Jednak samo zaspokajanie potrzeb nie jest wcale celem w psychoterapii Gestalt. Chodzi przede wszystkim o poszerzanie świadomości klienta.

Podczas gdy interpretacje w psychoterapii psychodynamicznej odnoszą się do wewnętrznej reprezentacji obiektu (np. matki lub ojca pacjenta) i następuje w ten sposób wyjście poza relację – w „przestrzeń” mechanizmów wewnętrznych, to w psychoterapii Gestalt ewentualne interpretacje dotyczą tego co się dzieje w relacji „tu i teraz”. W Gestalcie głównym celem nie jest dostarczenie klientowi wyjaśnienia, ale dostarczenie nowego doświadczenia (odwrotnie, niż w podejściu psychodynamicznym).

Inne cechy charakterystyczne przebiegu relacji w psychoterapii Gestalt to: skupienie się na świadomości klienta (w psychoterapii psychodynamicznej terapeuta próbuje nazwać to, co jest nieuświadomione), zwracanie uwagi na ciało. Psychoterapeuta Gestalt może stosować techniki, które sprzyjają uświadomieniu przez klienta danego aspektu funkcjonowania, jednak nie będą to interpretacje, ale np. odzwierciedlenie zachowania (np. „Jak o tym mówisz, to się uśmiechasz”).

Wskazane różnice mają swoje uzasadnienie w założeniach obu podejść terapeutycznych. Psychoterapia Gestalt w mniejszym stopniu bazuje na frustracji jako środku do zdrowienia klienta, a w większym – na wspieraniu klienta.

W tabeli 1 znajduje się zestawienie podobieństw i różnic między omawianymi podejściami terapeutycznymi.

 

Tab. 1. Cechy relacji w podejściu psychodynamicznym i terapii Gestalt.

Cecha relacji

Podejście psychodynamiczne

Psychoterapia Gestalt

Stopień odnoszenia się do rzeczywistej relacji

Nie skupianie się na rzeczywistej relacji, analiza przeniesienia i przeciwprzeniesienia

Skupianie się na rzeczywistej relacji

Powściągliwość (emocjonalna) terapeuty

Tak

Nie

Zaspokajanie potrzeb w relacji terapeutycznej

Nie

Jest to możliwe

 

Na zakończenie tego zestawienia chciałybyśmy podkreślić, iż zarówno psychoterapia psychodynamiczna, jak i psychoterapia Gestalt mogą być skuteczne. Mimo różnic w spostrzeganiu znaczenia relacji w procesie terapeutycznym, w obu podejściach relacja terapeutyczna stanowi ważny element i można ją uznać za niespecyficzny czynnik leczący w psychoterapii (por. Czabała, 2008).

 

Literatura cytowana:

Czabała, J. C. (2008). Czynniki leczące w psychoterapii. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Gelso, Ch. J., Hayes, J. (2005). Relacja Terapeutyczna. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Stasiewska, E. (2010). Wyznaczniki skuteczności eksperymentu gestaltowskiego. Gestalt, 1,2 (2009, 2010), 33-43.